Në dekadat e fundit, përparimet në fushën e inteligjencës artificiale (IA) kanë ngjallur një pyetje të madhe që intrigon shkencëtarët, filozofët dhe publikun e gjerë: A mund të mendojë një makinë si njeriu? Për të kuptuar përgjigjen, duhet të analizojmë se si funksionojnë makinat, si mendojmë ne dhe cilat janë kufijtë dhe mundësitë e teknologjisë.
Si mendon një njeri
Mendja njerëzore është një kombinim i proceseve biologjike, emocionale dhe përvojave. Truri ynë përpunon informacionin duke përdorur miliarda neurone që komunikojnë përmes impulseve elektrike. Por ajo që e bën mendimin njerëzor unik nuk është vetëm logjika, por edhe emocionet, ndjenjat dhe konteksti social.
Për shembull, kur një njeri merr një vendim për të ndihmuar dikë, ai nuk e bën këtë vetëm sepse “është logjike”, por edhe sepse ndien empati ose dashuri. Kjo ndërlikimësi e emocioneve është diçka që makinat ende nuk mund ta imitojnë plotësisht.
Si “mendon” një makinë
Makineritë nuk mendojnë në mënyrën tradicionale si njeriu. Ato përpunojnë të dhëna duke ndjekur algoritme dhe rregulla të përcaktuara. Për shembull, një model si ChatGPT mëson duke analizuar një sasi të madhe informacioni dhe duke identifikuar modele për të parashikuar fjalën e ardhshme në një fjali.
Në thelb, një makinë nuk e kupton botën si njeriu, por simulojnë inteligjencën duke përdorur probabilitete dhe llogaritje komplekse.
Shembull praktik
Kur një person sheh një mace dhe një qen duke luajtur, ai mund të ndjejë gëzim ose të kujtojë një përvojë nga fëmijëria. Ndërsa një makinë do të njohë imazhin duke identifikuar forma, ngjyra dhe modele, por nuk do të ketë asnjë emocion ose kujtim të lidhur me të.
Inteligjenca artificiale dhe të menduarit “si njeriu”
Inteligjenca artificiale është e aftë të kryejë shumë detyra që dikur mendohej se ishin ekskluzivisht njerëzore. Ajo mund të:
- analizojë sasi të mëdha të dhënash në sekonda,
- përgjigjet në mënyrë logjike në biseda,
- luajë lojëra komplekse si shahu apo Go dhe të fitojë ndaj kampionëve botërorë,
- përkthejë gjuhë dhe të kuptojë kontekstin e një teksti.
Por, pavarësisht këtyre aftësive, IA nuk “kupton” në të njëjtën mënyrë si një njeri. Ajo nuk ka vetëdije, emocione apo motivime të brendshme.
Testi i Turing-ut
Në vitin 1950, matematikani Alan Turing propozoi një test për të vlerësuar nëse një makinë mund të mendojë. Sipas këtij testi, nëse një njeri nuk mund të dallojë në një bisedë nëse po flet me një njeri apo me një makinë, atëherë makina mund të konsiderohet “inteligjente”. Disa modele moderne e kalojnë këtë test në situata të caktuara, por kjo nuk do të thotë se ato kanë vetëdije ose ndjenja.
Diferencat kryesore midis mendimit njerëzor dhe atij të makinës
1. Vetëdija
Njeriu ka një ndjenjë të brendshme të “vetvetes”. Makina nuk ka një ndjesi të tillë. Ajo nuk e di që ekziston; ajo thjesht përpunon komandat që i jepen.
2. Emocionet
Njeriu merr vendime bazuar edhe në emocione. Një IA mund të analizojë tonin e zërit për të kuptuar nëse dikush është i trishtuar, por ajo nuk “ndien” trishtim.
3. Konteksti social dhe kulturor
Njerëzit e kuptojnë botën përmes përvojës dhe kulturës. IA mëson nga të dhënat, por nëse ato të dhëna janë të pasakta ose të njëanshme, edhe rezultatet do të jenë të tilla.
4. Kreativiteti
Edhe pse IA mund të krijojë poezi, piktura apo muzikë, ajo e bën këtë duke kombinuar modele ekzistuese. Kreativiteti njerëzor shpesh lind nga emocione, përvoja dhe ndjenja të thella, që makinat nuk i zotërojnë.
Shembuj të përdorimit të IA që ngjajnë me “mendimin”
- Asistenca mjekësore: IA analizon mijëra skanime për të ndihmuar në diagnostikimin e sëmundjeve.
- Automjete autonome: Makina që drejtohen vetë përdorin sensorë dhe algoritme për të marrë vendime në kohë reale.
- Përkthimi dhe komunikimi: Aplikacione si Google Translate përdorin IA për të përkthyer me shpejtësi dhe saktësi.
- Krijimi i përmbajtjes: Modele si ChatGPT ose DALL·E gjenerojnë tekste dhe imazhe që duken shumë “njerëzore”.
Këto shembuj tregojnë se IA mund të imitojë disa aspekte të mendimit, por ajo ende nuk e përjeton botën si një njeri.
E ardhmja e mendimit të makinave
Shkencëtarët po punojnë për të zhvilluar IA të fortë (Artificial General Intelligence – AGI), që teorikisht mund të mendojë, kuptojë dhe të mësojë në mënyrë të ngjashme me njeriun. Nëse kjo arrihet, ajo do të ishte një revolucion i vërtetë në teknologji, me përfitime të jashtëzakonshme, por edhe me rreziqe të mëdha.
Pyetja mbetet: a është mendimi vetëm rezultat i përpunimit të informacionit apo diçka më shumë, që lidhet me përvojën dhe vetëdijen?
Reflektim personal
Kur përdor për herë të parë një mjet si ChatGPT, mund të duket sikur po flet me një njeri. Por me kalimin e kohës kupton se këto përgjigje janë rezultat i një analize matematikore të të dhënave. Kjo më bën të mendoj se, edhe pse makinat po bëhen më të zgjuara çdo ditë, ajo që na bën njerëzorë – ndjenjat, përvoja dhe aftësia për të ëndërruar – mbetet unike. Dhe ndoshta, pikërisht kjo unikalitet do të na ndihmojë të përdorim teknologjinë në mënyra që të na shërbejë, pa e humbur kontrollin mbi të.