Fundi i Qemalizmit në Turqi

Dikur shihej si një alternativë për të gjithë Lindjen e Mesme(Menter Shahinler: Origjina ndikimi dhe aktualiteti i qemalizmit), ndërsa sot është thjesht një kapitull i hedhur pas. Qemalizmi, apo ndryshe modeli i laicizmit shtetëror në botën islame, po përfundon rrugëtimin e vet edhe në vendin e origjinës, në Turqi, në një vend që me gjasë do të përcaktojë kufirin e Evropës dhe rikrijimin e një porte të re. Në ndryshim nga disa vende arabe, ri-islamizimi politik i Turqisë ishte një proces më pak traumatik dhe më evolucionar- ai erdhi në ngjitje përmes levave të demokracisë siç janë zgjedhjet e lira. Por nëse zgjedhja me bazë fetarë hedh rrënjë në një vend të madh si Turqia, duke synuar të vendosë si emërues të përbashkët historinë monarkike me të ardhmen rajonale, është e qartë se mesazhi që përcillet jashtë implikon qasje të reja. Në artikullin e Iacopit mund të shihet fare mirë, përveç përshkrimit historik, edhe një anim nga Qemalizmi. Dhe kjo ka arsye politike, por edhe ideologjike. Kjo pasi në politikën e Jashtme, evokimi i Otomanizmit parimisht i bën të gjithë myslimanët e Ballkanit trashëgimtarë të së njëjtës histori, teksa Qemalizmi dhe Republika Turke ishin në skenë si denoncues të Perandorisë dhe asaj çfarë ajo përfaqësonte. Ndër të tjerave edhe të anakronizmit, obskurantizmit apo edhe sundimit të disa popujve. Në këtë perspektivë, Qemalizmi është bashkëhistoria politike e turqve me Evropën dhe vlerat që ajo kanalizoi, në një rrugë komplementare, që hodhi pas edhe konfliktin e vështirë të viteve ’20. Ndonëse sot islamizmi turk është në fazën nacionale, por ai sërish krijon një sfidë me natyrë ideologjike ndaj evropianizmit në territorin ballkanik, aq më tepër kur Evropa e të Drejtave, ironikisht ka pranuar se multikulturalizmi ka dështuar. Apo më saktë është një krijesë që e sfidon paqen sociale. Nuk mund të flitet as për diversion, sepse Turqia është një shtet shumë serioz sa të shpenzojë energjinë me diversione. Kemi të bëjmë pra me një mëtim të së drejtës historike, siç lexohet ajo në ombrellën e islamistëve turq, por edhe me një gravitim që nuk mund të mos merret në konsideratë. Aq më tepër kur brishtësia e demokracive ballkanike, si në Kosovë, Shqipëri dhe Bosnje-Hercegovinë është me sa duket i vetmi tipar që ka konsensus. Nëse lexohet me vëmendje Iacopi, mund të vihet re se ngritja e islamikëve në Turqi erdhi përmes periferisë, apo “shkollave kuranike të fshtarave apo të lagjeve”. Edhe në Shqipëri faza e ristrukturimit social ka dinamikë shumë të lartë dhe mund të merret me mend se filli kulturor që dominon sot perimetrin e dy apo tre qyteteve kryesore të vendit mund të dalë nesër në skenë me teza pastërtisht fetare, legjitime në kushtet e lirisë.                      

S.Zaimi

 

Shekulli i 20-të në Turqi do të mbahet mend si shekulli i një konflikti të gjatë mes traditës otomano-islamike dhe nacionalizmit modernizues. Faktet e kohëve të fundit na dëshmojnë shenja të qarta se tradita islamike, që është shumë larg idesë e të qenit e mundur, po del fitimtare, por edhe e transformuar nga ky konflikt i gjatë. Duke nisur që nga shekulli XVIII, perandoria e vjetër otomane kishte hyrë në fazën e rënies së plotë.  Në shekullin vijues, rënia progresive dhe agonia u thelluan edhe më tej për të provokuar kështu një reagim nacionalist në radhët e ushtrisë perandorake. Është fjala për Turqit e Rinj. Qëllimi i Xhonturqve ishte të shpëtohej ajo çfarë mbetej nga Perandoria duke marrë shembull nga Peeëndimi. Aneksimi në vitin 1908 i Bosnje-Hercegovinës nga Austria dhe pavarësia e Bullgarisë, përjetohen nga Xhonturqit si një poshtërim i patolerueshëm. Në prill të vitit 1909 gjenerali Enver Pasha e detyron Sulltan Abdyl Hamidin II të abdikojë duke i hapur rrugën modernizimit të vendit për realizimin e të cilit ai kërkoi ndihmën e gjermanëve. Por krizat diplomatike dhe konfliktet që e detyrojnë Turqinë të çedojë nuk kanë përfunduar akoma. Në vitin 1911 italianët pushtojnë Libinë, në 1912-ën serbët, bullgarët, grekët dhe malazezët hedhin tutje mbetjet e fundit të prezencës otomane në territorin evropian. Duke hyrë, në krah të gjermanëve në Luftën e Parë Botërore që nga tetori i 1914-ës, turqit arrijnë një sukses domethënës në Dardanele, por më tej janë të detyruar të tërhiqen nga çdo front: në Kaukaz, Armeni(ku do të kryejnë masakra të tmerrshme) dhe në Siri.

Të përfshirë në humbjen e Luftës, në tetorin e vitit 1918 Xhonturqit janë të detyruar të dalin nga skena politike. Sulltani i ri, Mehmeti VI, i shqetësuar më shumë për sigurinë dhe të mirat e veta personale, e pranon Traktatin shkatërrimtar të Sevrës, i firmosur në Francë në 10 gusht 1920, i cili sanksionon shpërbërjen e Perandorisë në përfitim të fuqive aleate. Është pikërisht në këtë moment që në skenën politike otomane imponohet gjenerali Mustafa Qemal, një oficer i shkëlqyer i cili në mënyrë autonome ia ka dalë të mbajë kontrollin e Anadollit. Me kredenciale të forta politike, si pasojë e gradimit të tij si Gjeneralisim dhe si kryetar i qeverisë nga një Asamble Nacionale e mbledhur posaçërisht për këtë qëllim, ai do ta deklarojë të rrëzuar sulltanin. Përballë këtyre fakteve, aleatët i lënë dorë të lirë grekëve, të cilët nga ana e tyre lëshojnë një ofensivë ushtarake në Anadoll. Por kundër çdo pritmërie, Qemali arrin një seri fitoresh mbi helenët, arrin t’i dëbojë edhe nga Smirna (Izmiri), e sërish pa u frenuar në kryerjen e masakrave. Duke ia dalë kështu që të rifitojë një territor koherent me objektivat e veta, Qemali merr në tetor të vitit 1922 firmën e një armëpushimi të favroshëm për Turqinë dhe në vitin 1924, ndërsa Sulltan Mehmet VI, ia mbath jashtë, ai dekreton pezullimin dhe shkrirjen e Sulltanatit. I shpallur Gazi(Fitimtar), pas fitores së tij në Smirna, Qemal i jep shtysën një revolucioni qëllimi i të cilit është të çrrënjosë çdo gjurmë të religjionit mysliman, i konsideruar një pengesë e pakapërcyeshme në rrugën e modernizimit të vendit.

Në 3 mars të vitit 1924 shkrihet edhe Kalifati dhe Qemal do të bëhet me këtë rast, President i Republikës nën emrin Ataturk-Ati i turqve, që është në fakt një diktaturë e mbështetur nga ushtria. Ataturku do të udhëheqë energjikisht një fushatë laicizimi të shtetit në të gjithë sektorët. Vëllazëritë religjioze do të pezullohen dhe ndalohen me ligj, sikurse do ndalohet edhe përdorimi i kësulës (festes apo qeleshes). Në vitin 1926 do të adoptohet kalendari perëndimor, në 1928-ën prezantohet përdorimi i alfabetit latin, ndërsa në 1931-in hyn në fuqi sistemi matës dhjetor. Pozicioni i gruas është në parim, dukshëm i ndryshuar me ndalimin e poligamisë, legalizimin e divorcit dhe të drejtën e votës (1934). Gjithësesi laicizmi i Qemalit sillte me vete aspekte me një lloj ambiguiteti. Në dallim p.sh nga republikanët francezë në qëndrimin e tyre ndaj katolicizmit, laicizmi i Qemalit nuk e hidhte poshtë Islamin; ai thjesht donte që shteti të ishte tërësisht i pavarur nga feja, por edhe që të ishte në gjendje të kontrollonte strukturën e religjionit, duke marrë të drejtën e emërimit të krerëve të tij. Regjimi kështu do të themelojë një Zyrë të Çështjeve Fetare-Dijanet-në mënyrë që të kontrollojë klerin edhe me shpresën e fshehtë që ta bënte fenë të përputhshme me vlerat e Republikës së re Turke. Por historia përherë ka provuar që nuk mund të fshihet me një goditje të vetme një traditë mijëvjeçare. Islami ia del të mbijetojë në dy nivele: në atë të religjionit formal, të kontrolluar nga Shteti, por sidomos në besimin e masave. Mësimi fetar, i ndaluar, ushtrohet në rrugë klandestine, duke ia dalë gjithësesi të mbijetojë. Vdekja e Qemalit në 1938-ën nuk ndikon në situatën reale, sepse dishepujt e tij do të mbeten në pushtet në krye të ushtrisë dhe të shtetit. Do duhet pritur prezantimi i pluripartizmit në vitet ’50 që të mundësohet një rikthim progresiv të Vëllazërive në hapësirën politike dhe publike turke. Ndër të tjera: Nakshibenditë dhe Nurçutë. Partitë politike janë të detyruara që të marrin në llogari lëvizjet fetare në mënyrë që të përfitojnë mbështetjen e tyre. Dhe pikërisht që nga ky moment fillon të rritet klientelizmi elektoral kundrejt besimtarëve myslimanë. Dekada pasuese do të shohë themelimin e fonacioneve religjioze, Takifet. Ky rikthim i fuqishëm i Islamit shoqërohet me disa modifikime të rëndësishme, si pasojë e ndikimit(ekonomik) të fondamentalizmit islamik me origjinë saudite. Duke asgjësuar Hanbalizmin, ose ndryshe, shkollën dominuese të Islamit në Perandorinë Otomane, Qemali në të vërtetë vetëm sa i hapi rrugën, tërthorazi, një tjetër shkolle, më të ashpër dhe mbi të gjithja më tradiocnaliste. Pas parantezës së laicizmit qemalist, një prodhim eksporti perëndimor, tërësisht i huaj për traditën e popullit turk, do të rishfaqen në skenën elektorale kombëtare një brez të ri-islamizuarish, të cilët në disa aspekte, justifikojnë suksesin elektoral islamik të viteve 1996-2002. Ky është fenomeni i njohur si “Brezat Madrasa” (shkollat kuranike të fshtarave apo të lagjeve). Grushti ushtarak i shtetit në vitin 1980, shënon një moment themelor të historisë turke, atë të sintezës nacional-islamike. Që nga ky moment, laiciteti qemalist nis të jetë vetëm një kujtim. Dekada e kryeministrit Ozal (1983-1993) shënon zhvillimin ekonomik, përherë e në rritje, të Vëllazërive në shoqërinë turke; një dukuri e këtillë shoqërohet me riprezantimin zyrtar të mësimit fetar (pikërisht në momentin kur Perëndimi e bën këtë gjë fakultative) dhe të krijimit të mjeteve të fuqishme mediatike që janë nën ndikimin e tyre: gazeta Turkiye, zinxhiri televiziv TRGT, të dy mjete kryesore të ideologjisë islamike. Koha e re e zhvillimit gjeopolitik, viti 1990, rënia e komunizmit dhe rizgjimi botëror i Islamit e përshpejtojnë ri-islamizimin e shoqërisë turke. Identiteti kombëtar do të ripërkufizohet mbi baza të forta etike dhe fetare. Një vëmendje tjetër i jepet botës turkofone, në Ballkan, Kaukaz, Azinë Qendrore dhe madje deri në Kinë. Islami, dikur një religjion i Perandorisë së vjetër Otomane, ricikohet tanimë si një instrument politik nga ana e një regjimi të mbetur zyrtarisht laik.

Që nga viti 1995, Dijaneti do të dërgojë këshilltarë fetarë në të gjitha ambasadat të Azisë Qendrore, Kaukazit dhe Ballkanit. Grupi i Kontaktit i Organizatës së Konferencës Islamike, i krijuar në vitin 1992, është drejtuar nga Mustafa Akshin, që ka qenë edhe përfaqësuesi i përhershëm i Turqisë në OKB. Gjatë konfliktit boshnjak, ky organizëm lozi një rol intensiv për lobimin kundër serbëve dhe kroatëve. Ripozicionimi politik i qeverisë turke ndaj botës kontribuon në modifikimin e perceptimit që turqit kanë për mendimin e tyre otoman. Kjo nuk shihet apo kuptohet më si një faktor frenues apo dekadence, por përkundrazi, si një model i lavdishëm për t’u admiruar. Tanimë islamistët turq nuk kanë nevojë për një lidhje koalicioni elektoral në Turqi. Ata janë aq të fuqishëm sa të ndjekin në mënyrë autonome objektivat e tyre përmes një partie të tyren. Refaah Partisi, apo Partia e Prosperitetit, e themeluar nga Nexhmedin Erkaban, arrin të fitojë për herë të parë në zgjedhjet e vitit 1996. Ushtarakët ndërhyjnë disa muaj më vonë, me synimin që të ndalojnë një lëvizje që tani nuk janë më në gjendje ta kontrollojnë. Një angazhim thuajse i shpërdoruar. Islamistët do të kenë një rikthim triumfal në zgjedhjet e vitit 2002, me ngjyrat e Partisë për Drejtësi dhe Prosperitet të Rexhep Taip Erdogan. Shoqëria turke brenda disa dhjetëvjeçarësh u ri-islamizua dhe për pasojë mund të konkludohet se përpjekja qemaliste për laicizëm të shtetit tanimë është në finishin e vet dhe historia e saj sa vjen e konfirmohet si një devijim nga tradita e gjatë dhe mijëvjeçare islamike të Turqisë. Akti i fundit i këtij procesi, mund të dallohet në modifikimin, përmes referendumit të Kushtetutës turke, që bëhet me jutifikimin për të përmbushur kërkesat evropiane. Me këtë akt, islamikët kanë hequr qafësh të vetmin mjet që ende iu kundërvihej në rrugën e tyre për kontrollin e plotë të shtetit: Ushtrinë. Kësaj të fundit, Qemali i kishte ngarkuar detyrën e mbrojtjes skrupuloze të Kushtetutës dhe të laicitetit të shtetit. Spastrimi i krerëve ushtarakë që pasoi këtë akt, nuk ishte veçse pasoja logjike e referendumit.

 

Marrë nga storiain.net

Përktheu: Skerdiajd Zaimi